Quan trắc khí tượng thủy văn là nền tảng để dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai và bảo vệ an toàn cho cộng đồng.

Toàn quốc có hơn 2.870 trạm quan trắc

Trên khắp lãnh thổ Việt Nam, từ miền núi cao, đồng bằng đến hải đảo xa xôi, một mạng lưới hàng nghìn trạm quan trắc khí tượng thủy văn đang ngày đêm hoạt động để cung cấp số liệu hằng ngày, hằng giờ theo quy định phục cho công tác dự báo, cảnh báo KTTV.

Đến năm 2050 phát triển 5.886 trạm khí tượng thủy văn.

Đến thời điểm hiện nay, mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia đã đạt quy mô hơn 2.870 trạm, bao gồm trạm khí tượng, thủy văn, hải văn, đo mưa, ra đa thời tiết, trạm khí tượng trên cao và nhiều loại hình quan trắc khác. Các trạm này được phân bố rộng khắp, góp phần theo dõi liên tục các yếu tố thời tiết, dòng chảy và diễn biến của môi trường tự nhiên.

Thực tế cũng cho thấy mạng lưới quan trắc của nước ta vẫn còn những hạn chế nhất định. Ở nhiều khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa hoặc trên biển, mật độ trạm còn thưa, chưa phản ánh đầy đủ các hiện tượng thời tiết quy mô nhỏ nhưng nguy hiểm như mưa cục bộ, lũ quét, dông lốc. Bên cạnh đó, một số trạm vẫn còn vận hành theo phương thức thủ công, việc truyền tin và xử lý số liệu chưa hoàn toàn tự động, dẫn đến độ trễ nhất định trong cung cấp thông tin.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, thiên tai diễn biến khó lường, yêu cầu đặt ra đối với ngành khí tượng thủy văn là phải đổi mới mạnh mẽ, đặc biệt là trong ứng dụng khoa học và công nghệ. Đây chính là chìa khóa để hiện đại hóa hệ thống quan trắc, nâng cao chất lượng dự báo và phục vụ tốt hơn nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Một trong những hướng đi quan trọng là ứng dụng công nghệ Internet vạn vật (IoT) vào các trạm quan trắc. Với IoT, các thiết bị đo có thể tự động thu thập và truyền dữ liệu theo thời gian thực về trung tâm. Điều này giúp giảm đáng kể sự phụ thuộc vào con người, đồng thời tăng tần suất và độ chính xác của số liệu. Những trạm đo mưa tự động, trạm đo mực nước thông minh đã và đang được triển khai ở nhiều địa phương, mang lại hiệu quả rõ rệt.

Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mở ra nhiều cơ hội mới cho lĩnh vực quan trắc và dự báo. AI có thể phân tích khối lượng lớn dữ liệu thu thập từ các trạm, từ đó nhận diện các xu thế, phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường của thời tiết. Nhờ vậy, các cơ quan dự báo có thể đưa ra cảnh báo nhanh hơn, chính xác hơn, giúp người dân chủ động phòng tránh thiên tai.

Quan trắc hướng tới tự động, hiện đại

Không chỉ IoT và AI, nhiều công nghệ hiện đại khác cũng đang được ứng dụng như viễn thám, ảnh vệ tinh, ra đa thời tiết thế hệ mới hay các hệ thống truyền tin tốc độ cao. Những công nghệ này giúp mở rộng phạm vi quan trắc, đặc biệt ở những khu vực khó tiếp cận như vùng núi cao hoặc ngoài khơi xa.

Theo định hướng quy hoạch đến năm 2030, tầm nhìn 2050, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn Việt Nam sẽ tiếp tục được phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại và tự động hóa. Việc tăng cường ứng dụng công nghệ mới không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống mà còn góp phần lấp đầy những khoảng trống về dữ liệu, tăng dày tần suất quan trắc theo cả không gian và thời gian.

Chia sẻ với PV Báo Xây dựng, Phòng Quản lý mạng lưới khí tượng thuỷ văn (Cục Khí tượng thủy văn), cho biết một hệ thống quan trắc hiện đại không chỉ phục vụ công tác dự báo thời tiết, mà còn hỗ trợ nhiều lĩnh vực khác như nông nghiệp, giao thông, năng lượng và quản lý tài nguyên nước.

Đầu tư cho công nghệ trong quan trắc chính là đầu tư cho tương lai. Khi hệ thống quan trắc được hiện đại hóa, thông tin sẽ được cung cấp nhanh hơn, chính xác hơn, từ đó giúp giảm thiểu rủi ro thiên tai và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, đại diện Phòng Quản lý mạng lưới khí tượng thuỷ văn chia sẻ.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành trước đó cũng cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai nhiều định hướng quan trọng nhằm hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn và nâng cao năng lực cảnh báo sớm thiên tai. Trọng tâm là đẩy mạnh chuyển đổi số lĩnh vực khí tượng thủy văn, xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn về khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước và thiên tai; phát triển hệ thống dự báo số hiện đại; tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế...